Lębork

Trzydziestoletni okres społeczno-gospodarczej historii ziemi lęborskiej to czas zasadniczych przemian zarówno ilościowych jak i jakościowych. U podstaw zmian leżała z jednej strony integracja tej ziemi z macierzą, z odimiennymi w chwili jej powrotu warunkami ekonomicznymi, z drugiej natomiast nowe stosunki ustrojowe.

Historyczna nazwa, ziemia lęborska, datuje się od czasu zaboru Pomorza Gdańskiego przez zakon krzyżacki w 1308 roku. Zakon powiększył wówczas obszar swego państwa, rozciągającego się odtąd nad Bałtykiem od ujścia rzeki Łeby na zachodzie, po ujście rzeki Niemen do Zalewu Kurońskiego na wschodzie.

Na terenie Pomorza Gdańskiego główne nasilenie lokalizacji miast przypada na okres po 1343 roku. W tym czasie kończy się świetność Białogardy, a na widowni dziejowej w roku 1341 pojawia się Lębork; tu mieści się w ciągu następnych wieków ośrodek władzy nad obszarem dawnej Kasztelanii i Księstwa Białogardzkiego, noszący od tej pory miano ziemi lęborskiej.

Podczas wojny trzynastoletniej, w 1455 roku, książę Eryk. II określa ten teren mianem ziemi lęborskiej. W traktacie rozbiorowym z roku 1773 Polska zrzekła się roszczeń lennych do ziemi lęborskiej, która odtąd była częścią składową prowincji Pommem.

Ziemia lęborska leży na pograniczu historycznego Pomorza Zachodniego i Wschodniego, nazywanego Pomorzem Gdańskim. Obejmuje tereny położone nad dolną Łebą. Jest to obszar przymorski o urozmaiconym ukształtowaniu powierzchni. Znaczne obszary tego regionu są zalesione, szczególnie w partiach wyżej położonych. Na wybrzeżu Bałtyku znajdują się największe w Polsce wydmy piaszczyste i przybrzeżne jeziora Łebsko i Sarbsko. Od roku 1945 ziemia lęborska stanowiła największy pod względem obszaru powiat w województwie gdańskim.

Używając w tej pracy terminu ziemia lęborska autor bierze pod uwagę zasięg terytorialny obejmujący po wyzwoleniu obszar obwodu lęborskiego, a następnie powiatu lęborskiego w trzech jego wielkościach ustalonych po dokonaniu zmian granic obszaru.

Pierwsza wielkość obejmuje obszar obwodu i powiatu o powierzchni 1289 km2. Obowiązywała od chwili wyzwolenia do czasu, kiedy nastąpiły pierwsze zmiany terytorialne. Wówczas to ziemia lęborska liczyła 1206,08 km2. Trzecia wielkość powiatu datuje się od roku 1955 do czerwca 1975, wynosi ona 1141 km2.

Przeprowadzenie dwustopniowego podziału kraju w roku 1975 i zniesienie powiatów spowodowało zmianę systemu administracyjnego również na ziemi lęborskiej. Jednostkami administracyjnymi stopnia podstawowego stały się gminy i miasta, a obszar byłego powiatu znalazł się w granicach województwa gdańskiego i 'nowo utworzonego województwa słupskiego.

Zmiany, których celem było usprawnienie systemu 'zarządzania i stworzenie lepszych 'warunków rozwoju społeczno-gospodarczego, nie spowodowały, rzecz jasna, zerwania więzów łączących poszczególne miejscowości ziemi lęborskiej. Region ten posiada wspólną przeszłość historyczną, związany ekonomicznie i kulturowo w dalszym ciągu zachowuje swoje specyficzne cechy.

Celem niniejszej pracy jest przedstawienie przemian społeczno-gospodarczych, które wystąpiły na ziemi lęborskiej od chwili jej wyzwolenia 10 marca 1945 roku do czerwca 1975.

Zgodnie z ustaleniami Rady Ministrów z dnia 14 marca 1945 roku o podziale Ziem Zachodnich i Północnych, które zostały określone jako Ziemie Odzyskane, ziemia lęborska znalazła się w Okręgu III, określonym jako Pomorze Zachodnie.

Pełnomocnikiem rządu na okręg Pomorze 'Zachodnie został Aleksander Kaczoeha-Józefski, którego w kwietniu 1945 roku zastąpił Leonard Borkowicz. Równolegle do stanowiska pełnomocnika na okręg powołano pełnomocników obwodowych.

Pełnomocników rządu wyposażono w większe uprawnienia niż te, które posiadali wojewodowie i starostowie w Polsce centralnej. Byli oni kierownikami i koordynatorami wszystkich państwowych władz cywilnych, urzędów i instytucji, z wyjątkiem centralnie podporządkowanych organów sprawiedliwości. Takie rozwiązanie sprawy było konieczne. Wynikało ono z odrębności sytuacji 'gospodarczej i prawnej na Ziemiach Odzyskanych, gdzie władza państwowa musiała ulec wzmocnieniu i scentralizowaniu, by mogła sprawnie działać i rozwiązywać niezwykle trudne i skomplikowane problemy, takie jak zasiedlenie, zagospodarowanie, wprowadzenie ładu i porządku.

W czerwcu 1975 roku, po zmianach w układzie przestrzennym ziemi lęborskiej w wyniku podziału administracyjnego, do województwa gdańskiego wchodzą gminy Choczewo, Gniewino i Łęczyce. Województwo gdańskie to region o charakterze przemysłowym, największy w kraju ośrodek przemysłu stoczniowego wraz z zespołem portowym Gdańsk – Gdynia.

W skład województwa słupskiego wchodzą: miasto Lębork i Łeba oraz gminy Cewice, Łebień, Nowa Wieś i Wicko. Województwo słupskie to rejon rolniczy z rozwijającym się przemysłem elektromaszynowym, lekkim i spożywczym; atrakcyjny rejon wypoczynkowo-turystyczny z szerokimi plażami nadbałtyckimi, licznymi jeziorami i Słowińskim Parkiem Narodowym.

Uchwała Rady Ministrów z dnia 14 marca 1945 roku dała podstawy prawne do zorganizowania administracji na Ziemiach Odzyskanych. Postanowiono tworzyć grupy operacyjne, które miały stanowić zalążki władz na tych terenach. W Warszawie przystąpiono do organizowania takiej ekipy dla Pomorza Zachodniego. W dniu 6 kwietnia 1945 roku nastąpił wyjazd tej grupy w kierunku Piły, która miała być siedzibą władz okręgu do czasu wyzwolenia Szczecina. Grupa liczyła 160 osób i po kilku dniach podróży, łącznie z postojem w Łodzi, przybyła 12 kwietnia do Poznania.

Przejazd grupy operacyjnej z Poznania do Piły odbywał się w kilku zespołach. To chyba było powodem podawania różnych terminów przybycia władz polskich do Piły. Większa część grupy przybyła tam w dniu 14 kwietnia 1945 roku. Datę tę przyjmuje się więc jako faktyczne rozpoczęcie działalności administracji polskiej na Pomorzu Zachodnim9.
Okręg Pomorze Zachodnie obejmował rozległy obszar, sięgający od miasteczka Żary na południu do Lęborka na północy. Na terenie tym znajdowało się przeszło 40 obwodów.

Leonard Borkowicz, pełnomocnik rządu na okręg Pomorze Zachodnie - poprzednio pełniący funkcję pełnomocnika rządu przy II Froncie Białoruskim - pisał w swym sprawozdaniu z czerwca 1945 roku, że teren tego okręgu jest silnie wyludniony, stopień wyludnienia określił on średnio na 70-75% zaznaczając, że wyludnienie niektórych miejscowości dochodzi do 95%.

Wysyłaniem grup operacyjnych w teren zajmował się inżynier Józef Maciejewski. Pierwsze z nich wyruszyły 18 kwietnia 1945 roku do obsadzenia obwodów. Wielkość grup operacyjnych była zróżnicowana. Początkowo wysyłano nieliczne, kilkunastoosobowe. Późniejsze były znacznie większe.

Jan Kraoiuk, pierwszy pełnomocnik rządu na obwód słupski, pisze w swym wspomnieniu, że kandydaci na stanowiska pełnomocników podchodzili do stołu i ciągnęli losy z wypisanymi nazwami obwodów. Mianowani już pełnomocnicy montowali ekipy, a następnie udawali się do Józefa Maciejewskiego, który urzędował przy stołach wystawionych na chodnik przed Szkołą Gospodarczą w Pile, gdzie wręczał ekipom odpowiednie dokumenty wraz z ich rosyjskimi tłumaczeniami. Ekipa otrzymywała suchy prowiant, 500 złotych w gotówce oraz 20 do 30 litrów spirytusu.

Montowanie grup operacyjnych dla okręgu Pomorza Zachodniego zostało zakończone w dniu 19 maja 1945 roku15.
Podałem te szczegóły na wstępie, ponieważ organizacja pierwszej grupy operacyjnej dla Lęborka - jedynej w okręgu Pomorza Zachodniego - miała odmienny przebieg. Piszę o tym w rozdziale „Powrót ziemi lęborskiej do macierzy".

Województwo gdańskie utworzone zostało na mocy dekretu Krajowej Rady Narodowej z dnia 30 marca 1945 roku16. Na mocy uchwały Rady Ministrów z dnia 7 lipca 1945 i zarządzenia Ministra Administracji Publicznej z 9 lipca 1945 roku wojewoda gdański wydaje obwieszczenie, na mocy którego do województwa gdańskiego zostaje włączona ziemia lęborska oraz powiaty Bytów, Miastko, Sławno i Słupsk z okręgu Pomorze Zachodnie.

Województwo słupskie powołane zostało ustawą z dnia 28 maja 1975 roku i wraz z tą datą miasta Lębork i Łeba oraz gminy Cewice, Łebień, Nowa Wieś i Wicko przeszły do województwa słupskiego, natomiast gminy Choczewo, Łęczyce oraz Gniewino pozostały w granicach województwa gdańskiego.

Po wyzwoleniu na ziemi lęborskiej były dwa miasta: Lębork i Łeba, oraz osiem gmin: Cewice, Choczewo, Gniewino, Łebień, Łęczyce, Nowa Wieś, Rozłazino i Wicko, W tym układzie ustalono ostatecznie nazwy urzędowe miejscowości powiatu lęborskiego oraz powołano sołectwa w liczbie dziewięćdziesięciu trzech.

Ziemię lęborską znam bez mała od czasu jej wyzwolenia, mieszkam tu bowiem nieprzerwanie od września 1945 roku, kiedy to, skierowany z Tarnowa, zgłosiłem się do Państwowego Urzędu Repatriacyjnego w Lęborku z kartą przesiedleńczą. Przemiany społeczno-gospodarcze ziemi lęborskiej po powrocie do macierzy dokonywały się na moich oczach.

Polityka niemiecka w okresie międzywojennym, zarówno na odcinku gospodarczym, kulturalnym i opieki społecznej, prowadziła w kierunku stworzenia z ziemi lęborskiej granicznego bastionu niemieckości. Z tego powodu na ten przygraniczny teren rzucano szczodrą ręką olbrzymie sumy pieniędzy, przyznawano poważne, przybierające różne postacie ulgi fiskalne. Wszystko czyniono po to, aby z tej ziemi uczynić twierdzę wojującego germanizmu, aby niemiecka ludność napływowa zasiedlała te tereny na stałe, aby poczuła się faktycznym gospodarzem. Dla podniesienia rentowności rolnictwa wprowadzono prewencyjne taryfy przewozowe, na wzór taryf przyznawanych Prusom Wschodnim. Podjęto i w szybkim tempie przeprowadzono wielki program melioracji łąk i torfowisk w dolinie rzeki Łeby. W pasie przygranicznym dokonano parcelacji szeregu majątków ziemskich, osiedlając na utworzonych w ten sposób gospodarstwach najpewniejszy element. Wprowadzono ułatwienia w zakresie długotrwałego kredytowania dla .rolnictwa, przemysłu, rzemiosła i handlu. Podjęto program elektryfikacji powiatu. Prowadzono na szeroką skalę roboty publiczne, umożliwiające zatrudnienie w okresie letnim dużej rzeszy bezrobotnych., Wybudowano w powiecie szereg dróg bitych pod szumnym hasłem - „droga bita do każdej zagrody". W rzeczywistości główną przyczyną tej szybkiej rozbudowy było przygotowywanie się do przyszłej agresji, podczas której stan dróg miał decydować o ruchach nowoczesnych jednostek zmotoryzowanych.

Dla zaspokojenia głodu mieszkaniowego w Lęborku podjęto obszerny program budowy osiedli na peryferiach miasta, realizowany przez spółki i spółdzielnie mieszkaniowe działające w oparciu o obfite i korzystne kredyty państwowe.
Po wybuchu drugiej wojny światowej nastąpiła zmiana dotychczasowej roli pełnionej przez powiat lęborski. Stał się on jednym z wewnętrznych powiatów Rzeszy Niemieckiej, nie wymagającym dalszej szczególnej opieki. Zaczyna się z tą chwilą okres pewnego regresu, pogłębionego ogólną stagnacją spowodowaną rozkręceniem machiny wojennej. Bez ograniczeń pracował tylko przemysł wojenny.

Wojenne ograniczenia gospodarcze odbijają się ujemnie na rozwoju miasta i powiatu. Pomimo ściągania przymusowo na roboty do fabryk i do gospodarstw rolnych licznych rzesz Polaków i robotników innych narodowości, brak było rąk do pracy.

Żałosny był powrót ziemi lęborskiej do macierzy. Miasto Lębork w piętnastu procentach zniszczone. Śródmieście całkowicie wypalone, zakłady przemysłowe i rzemieślnicze zdewastowane. W Łebie port zatarasowany wrakami, nie było kutrów i łodzi rybackich. Wszędzie uszkodzone wodociągi, brak energii elektrycznej. Również na wsi wystąpiły zniszczenia, uszkodzono pompy urządzeń melioracyjnych, brak było taboru kolejowego, w magazynach nie było żadnych zapasów.

Obok miejscowych Niemców, znaleźli się uciekinierzy z Prus Wschodnich, Litwy, a nawet z Finlandii, a także przesiedleńcy z Westfalii, których tu skierowano po większych bombardowaniach. Budowano dla nich na pograniczu miejscowości po dwa trzy prowizoryczne damki mieszkalne z dostępnych wówczas tanich materiałów budowlanych. Różnojęzyczny tłum byłych więźniów, jeńców i przymusowych robotników. W Gęsi, Krepie, Łówczu i Nawczu przebywali w ostatnich dniach przed wyzwoleniem ewakuowani tu „w marszu śmierci" więźniowie z obozu w Stutt-hofie.

W tej ludnościowej mozaice znajdowała się również tragiczna w swej wierności dla Polski grupa ludności autochtonicznej: słowińsko-kaszubskiej, liczącej wówczas ponad tysiąc osób.

Polskość ziemi lęborskiej krzepnie szybko; już w pierwszych tygodniach napływają liczne . rzesze osiedleńców. Rekrutują się oni z najróżniejszych stron: z Gdyni, Poznania, Bydgoszczy, powiatów: wejherowskiego, kartuskiego, kościerskiego oraz z centralnych województw Polski i zza Buga. Niemcy stopniowo wyjeżdżają za Odrę.

Polskość umacnia się coraz bardziej. Osiedlający się rolnicy zajmują gospodarstwa. Zakłady przemysłowe obudowane ofiarną pracą robotników-pionierów rozpoczynają pierwszą produkcję. Umacnia się władza ludowa. Zaczynają się znojne lata odbudowy i budowy od podstaw życia miasta i powiatu lęborskiego.

Ten cały wachlarz problemów skłonił mnie do podjęcia pracy badawczej, mającej ustalić czynniki wpływające na przemiany społeczno-gospodarcze, jakie zaszły na tej ziemi, która w historii przechodziła nieporównywalne z innymi regionami komplikacje związane ze swą przynależnością, a rzeka Łeba nie tylko była granicą kasztelanii, księstwa i województwa czy regionu, ale przez długi czas była również granicą państwa krzyżackiego.

Tematem tej pracy jest jednak tylko okres powojenny, którego ramy chronologiczne zamykają się w datach od 10 marca 1945 do czerwca 1975 roku.

Po ustaleniu tematu dokonałem analizy problemu, opierając się na wydanych pracach naukowych, publikacjach o regionie gdańskim, o Ziemiach Odzyskanych, makroregionie nadmorskim i ziemi lęborskiej. Po drugiej wojnie światowej, kiedy zainteresowanie przeszłością ziem zwróconych Polsce poważnie się wzmogło i kiedy nastały sprzyjające warunki rozwoju nauki, powstało wiele opracowań historycznych, obejmujących również teren ziemi lęborskiej do czasu jej powrotu do macierzy. Rozpoczęto też badania archeologiczne, a wiele wydarzeń mających związek z historią Polski zostało opracowanych dość szczegółowo. Nie pominęły problematyki lęborskiej wydawnictwa dotyczące walk o wyzwolenie ziem polskich.

W ostatnim okresie wzrosła liczba prac źródłowych wydawanych przez Gdańskie Towarzystwo Naukowe, dotyczących ziemi gdańskiej. Współczesna historia ziemi lęborskiej nie przyciągała jednak pracowników nauki. Dodatkowym powodem tego stanu rzeczy była podrzędna rola tej ziemi w regionie kaszubskim województwa gdańskiego. Powiat lęborski należał bowiem do kaszubskiego regionu województwa, ale nie był kaszubskim powiatem.

Przy ubóstwie źródeł pisanych, zwłaszcza dotyczących osadnictwa, niemałe znaczenie mają prace magisterskie na ten temat. Wiele dokumentów, często już dziś nie istniejących, a opublikowanych w specjalistycznych pracach zbiorowych podaję w przypisach. Zapoznałem się z pewną liczbą maszynopisów: sprawozdań, referatów, opisów z tego okresu, co również podaję w przypisach.

Dostępna literatura przedmiotu przeważnie odnosi się globalnie do województwa gdańskiego, względnie innego regionu, nie dotyczy ziemi lęborskiej. Kilku znanych autorów: K. Podoski, J. Siekierzyński, J. Kołodziejski, A. Zbieraki, B. Piasecki, M. Krzysztofiak, D. Urbanek-Krzysztofiak, E. Kryński, którzy opublikowali prace wchodzące w zakres studiów dotyczących przemian - społeczno-gospodarczych województwa gdańskiego, wskazało mi kierunek odcinkowych badań, które wykorzystałem w poszczególnych rozdziałach. Podstawą pracy była analiza zebranych dokumentów i innych materiałów źródłowych przechowywanych w archiwach państwowych. Korzystałem również z archiwów partyjnych, co oczywiście okazało się bardzo pomocne przy ocenie różnych zjawisk i wydarzeń. W pracy spożytkowano także materiały źródłowe Głównego Urzędu Statystycznego w Warszawie oraz Wojewódzkiego Urzędu Statystycznego w Gdańsku. Dotarłem do materiałów Wojewódzkiej Pracowni Planów Regionalnych Wojewódzkiej Komisji Planowania Gospodarczego, byłego Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Lęborku oraz WRN w Gdańsku.

Zakładam, że w procesie rozwoju społeczno-gospodarczego ziemi lęborskiej w latach 1945-1975 wyróżnić można dwie grupy czynników przemian społeczno-gospodarczych. Pierwsza wynika z ustrojowych uwarunkowań gospodarki socjalistycznej, wyrażonych w treści podstawowego prawa ekonomicznego socjalizmu, zakładającego ciągły wzrost i doskonalenie produkcji. Druga grupa wskazuje zadania realizowane w procesie rozwoju społeczno-gospodarczego w krótszych okresach, które w całości zamykają się w trzech etapach przemian. Odcinkowe strategie ujmowane w planach wieloletnich ulegały zmianom pod wpływem zewnętrznych i wewnętrznych czynników politycznych, społecznych, gospodarczych i innych.

Po odbudowie gospodarki ziemi lęborskiej, w latach czterdziestych, pięćdziesiątych i sześćdziesiątych dominowały elementy strategii ekstensywnego rozwoju. Sukcesywnie następowało przyspieszenie rozwoju wskutek ilościowego zwiększania poszczególnych czynników wytwórczych, natomiast popyt ze strony społeczeństwa miał w zasadzie charakter ilościowy. Zainteresowanie społeczeństwa gospodarką koncentrowało się wokół ilościowego wzrostu produkcji. Zadania nowej strategii rozwoju społeczno--gospodarczego ziemi lęborskiej na lata siedemdziesiąte wynikły z uchwał VI i VII Zjazdu Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Od czerwca 1975 roku ziemia lęborska znalazła się w granicach dwóch województw: gdańskiego i słupskiego. Na tym etapie mają działać czynniki intensywne.

Dokonane przeze mnie badania umożliwiły sprecyzowanie założenia, że przemiany społeczno-gospodarcze ziemi lęborskiej w latach 1945-1975 są wypadkową działania ogólnych oraz specyficznych dla ziemi lęborskiej czynników politycznych, społecznych, gospodarczych, technicznych, ekonomicznych.

Pierwsze pytanie badawcze brzmi: co wpłynęło na szybkie i sprawne zasiedlenie ziemi lęborskiej i jakie przeobrażenia dokonały się w strukturze demograficznej w badanych latach? Drugie: jakie było przejście od kapitalistycznego systemu do planowej gospodarki po powrocie ziemi lęborskiej do macierzy? Trzecie: jak przebiegało zagospodarowanie i rozwój ziemi lęborskiej w latach 1945-1975 i jakie czynniki o tym decydowały?

Ziemia lęborska w granicach województwa gdańskiego posiadała odmienną strukturę demograficzną. Odmienność ta wynikała z osadnictwa młodych ludzi. Tu właśnie wyraźnie zaznaczył' się wyższy (15%) przyrost naturalny ludzkości (11% na Wybrzeżu Gdańskim). Struktura wieku ludności była niższa, młodzież do lat 15 stanowiła tu 35,2% w stosunku do ogółu ludności, podczas gdy w województwie gdańskim kształtowała" się w granicach 29,8%.

Struktura władania ziemią charakteryzuje się wysokim udziałem gospodarki państwowej. Walory środowiska naturalnego, ze Słowińskim Parkiem Narodowym, położenie nadmorskie, największy kompleks użytków zielonych w makroregionie (położony w dolinie rzeki Łeby), duże kompleksy leśne określają główne kierunki gospodarki. Do nich należy tu zaliczyć: rolnictwo z przemysłem rolno-spożywczym, turystykę, gospodarkę leśną, przemysł oraz rybołówstwo.

Pracę badawczą zawierającą sześć rozdziałów prowadzę metodą analizy porównawczej: dokumentów, statystyki i posiadanych zestawionych materiałów źródłowych. Technika pracy: dokonuję analizy każdego badanego zagadnienia i sporządzam obliczenia. W poszczególnych rozdziałach omawiam szczegółowo wybrane zagadnienia, dołączam tablice, uzupełniam tekst przypisami.

Wykazuję w pracy duży wkład społeczeństwa ziemi lęborskiej we wspólny wysiłek zagospodarowania regionu. Zadaniem pracy jest przedstawienie tych czynników, które zadecydowały o dokonanych przemianach społeczno-gospodarczych w trzydziestoleciu ziemi lęborskiej (1945-1975).
Zapraszam.